تبلیغات
دیار بالا گریوه - موسیقی فولكلور

دیار بالا گریوه

سرزمین مردان وشیر زنان ازاده

 

موسیقی فولكلور

 

نوشته شده توسط:سیاوش هزاردستان

فرهنگ شناسان معتقدند كه بارزترین نشانه های قومیت  و بهترین ابزار شناسایی خصایص یك ملّت، فرهنگ بومی آنهاست. فرهنگ بومی به مثابة جلوه گاهی ارجمند و والا آینه وار منعكس كنندة موجودیت و ارزش های هر قوم می باشد. مردمان ساده و پر تلاش در میان كوه ها و دشت ها زندگی می كنند و بدون واسطه با طبیعت و مظاهر آن مأنوسند. این مردم از تمامی تجلیات زندگی در پیرامون خود تأثیر می پذیرند و متناسب با درك و اندیشة خود نسبت به آنها بازتاب های صادقانه و بی ریا دارند. خوشی ها و ناملایمات مردم عادی برگرفته از طبیعت پیرامونشان است. هیجانات شادمانه و افسردگی های انزوا گرایانه حاصل شرایط زندگی و بازتاب تأثیر محیط آنهاست و اعتقادات، روحیات و باورهای مردم ساكن در كوه ها و دشت ها به روشنی در رفتار، گفتار، عادات، سنن و خصوصاً هنرهای آنها متجلی می شود. صنایع دستی، ابزار كار، آداب، قصه ها و شعرها و آوازها، به روشنی رازهای درونی و خصایص عاطفی این مردم را بیان می كند. در میان تمام عناصر فرهنگی، موسیقی بومی كه معمولاً تلفیقی از شعر و نغمه گری است، بازگو كنندة باورها و نشان دهندة ارزش ها به شمار می آید.

موسیقی فولكلور FOLK MUSIC یا موسیقی عامیانه
    موسیقی سنتی در یك قوم كه با آواز و رقص توأم باشد، فولكلور میوزیك با موسیقی فولكلور گویند. فرهنگ توده ای مردم یك اجتماع هر گاه به صورت سنت در آمده باشد در قالب هنرهای مختلف قابل ارائه می باشد در موسیقی مفهومی نزدیك با آهنگ های عامیانه یا موسیقی محلی) دارد. موسیقی عامیانه كه به تعبیری همان موسیقی محلی با موسیقی فولكلوریك می باشد از گذشته تا حال در تمام جوامع بشری وجود داشته است، موسیقی محلی جزء ابتدایی ترین و قدیمی ترین اشكال موسیقی در بین تمام اقوام و ملل دنیا می باشد. موسیقی عامیانه خالق آفریننده مشخصی ندارد و تمام افراد یك جامعه در شكل گیری و نقل و روایت آن به گونه ای سهم دارند یعنی از لحاظ فرم و محتوا مشخصة واحد و روشنی ندارد و سینه به سینه از نسلی به نسلی و از قومی به قومی دیگر انتقال پیدا می كند. از این رو دائما  درحال تغییر و تحول است.
موسیقی محلی
   این موسیقی شامل آهنگ ها و ترانه های مردم روستایی و دور از شهر است كه دست علم و هنر شهری به آن نرسیده است. نغمات موسیقی محلی چون ساده و طبیعی است بسیار مؤثر و دلنشین می باشد. این نوع موسیقی در اكثر كشورها اهمیت فوق العاده دارد و آهنگ سازان از نواهای آن استفاده های بسیاری كرده اند. مجموعه قطعات موسیقی آمیخته به سنت های فرهنگی یك جامعة كوچك (روستا یا كوهستانی) را موسیقی محلی آن جامعه نیز گویند. این قطعات غالباً مصنف مشخصی ندارد و یا اینكه اغلب آهنگ سازان آنها ناشناخته مانده اند. زیرا اولاً چنین مصنفی اساساً در آن جامعه موسیقی دان حرفه ای با تحصیل كرده نبوده و ثانیاً به این دلیل كه برای مردم آن خطه عادات و سنن و حفظ آن مهمتر از شخص مصنف سنت گذار است. تمام پژوهشگران موسیقی در ارائه تعریف واحد و مشخصی برای موسیقی محلی اتفاق نظر ندارند. برخی موسیقی محلی را معادل موسیقی عامیانه موسیقی فولكوریك، موسیقی بومی، مردمی و موسیقی توده دانسته اند. موسیقی های بومی عموماً حاوی نغمه های دلپذیر و شورانگیزی هستند كه كلماتی ساده و مفاهیم پذیرفتنی آنها را همراهی می كنند. مضامین اشعار در نغمه های بومی ایران حماسی، اعتقادی، اجتماعی، توصیفی و ... بوده و احساسات و ارزش های اخلاقی و انسانی را تبلیغ می كنند.

موسیقی در لرستان رنگ و حالت ویژه ای دارد كه با شنیدن یك نغمه موسیقی لری خاستكاه آن در ذهن شنونده تداعی می شود. مردم لرستان هم مانند اهالی اكثر نقاط ایران دارای دو نوع موسیقی هستند:
1- موسیقی با متر آزاد  
 2- موسیقی با متر معیّن
موسیقی با متر آزاد
   موسیقی لرستان با متر آزاد شامل مقام هایی است كه كمابیش همانند آواز سنتی به اجرا در می آید. از عمده ترین مقام های معمول در لرستان چند نمونه را می توان ذكر كرد:
  سواربازی: اسب و سوار كاری در بین عشایر اهمیت ویژه ای دارد. سواركار ماهر در توفیق مأموریت های ایل نقش عمده ای دارد. بنابراین خواندن اشعار و آواهایی دربارة سواركار و اهمیت دادن به توانایی های او در قالب مقام هایی بازگو می شود كه « سواركار» یكی از آنهاست. مقام سواركار بیشتر حالت های چهارگاه را به یاد می آورد.
   نظامی خوانی (مقام خسرو وشیرین): مردم لرستان به داستان های باستانی ایران اهمیت فراوانی می دهند. در گذشته این داستان ها در بین مردم لربیش از امروز متداول بود و بیان می شد. « خسرو و شیرین» از مقام هایی است كه مردم از همراه با شعرهای مختلف می خوانند. این مقام به صورت گوشه ای مستقل در ردیف موسیقی سنتی ایران جای گرفته است.
   شاهنامه خوانی: از مقام هایی است كه در بین مردم لرستان و لرهای بختیاری معمول است. توجه به مسائل ملی و میهنی كه عالی ترین تجلیات آن را در شاهنامه، فردوسی سراغ داریم، در بین مردم لرستان وجود دارد. بازگو كردن داستان های شاهنامه به صورت نقل و خواندن بخش هایی از حوادث در قالب مقام های شورانگیزاز معمول ترین مقام خوانی در بین مردم لر به حساب می آید.
  هُوره: نوعی مقام خوانی با متر آزاد است.این شیوة مقام خوانی در كردستان نیز معمول است و چون اغلب به بیان ارزش های اعتقادی و باورهای عمده ی مردم می پردازد، احتمال ارتباط آن با آوای مذهبی (هورایی) قابل مطالعه می باشد. در هوره اشعار و واژه ها بدون قید وزن معیّن و با الحانی كشیده و به منظور تمركز ذهن شنونده اجرا می شوند. انواع هورة لری و لكی ( از طوایف لر هستند) را در مقام هایی مانند کوه چر(صدای كوتاه)، سوارچر (آوای سواركار) و « مویه» می توان شنید.
   مقام های مذهبی: آواهایی هستند كه همراه با مراسم عزاداری از دست دادن عزیزی خوانده می شوند. مقام هایی مانند « سحری»، « چَمریونه» و « پاكُتلی» از معروف ترین مقام های معمول در بین مردم لرستان می باشند.
موسیقی با متر معیّن
در لرستان موسیقی با متر معیّن در دو بخش موسیقی سازی و آوازی ظاهر می شود.در موسیقی سازی لرستان، نغمه هایی متداول است كه درهمراهی با رقص و پایكوبی به كار می روند. گاه نیز نوازندگان نغمه هایی را كه شنیده اند با شیوه های موسیقی بومی اجرا و عرضه می كنند و به آن رنگ و حالت لری می بخشند. از معروف ترین آهنگ های لری در همراهی با حركات رقص می توان « سه پای»، « دو پا»، « لرزانه» و « سواركاری» را نام برد.
 نوع دیگری از موسیقی لری كه با متر معیّن اجرا می شود، ترانه هایی است كه رنگ عمومی ملودی های آنها كمابیش به همدیگر شباهت قابل ملاحظه ای دارند. اشعار ترانه های لری با زندگی واقعی مردم آن سامان ارتباط مستقیمی دارد. واژه های جنگ، دشمن، تفنگ، فشنگ، مهر مادر و هر آنچه كه ارزش های قومی را والاتر می سازند. در ترانه های لری شاخص بوده و نشان از وضعیت اجتماعی این مردم در گذشته ها دارد. ترانه های لری در عین حركت و جنبش داری غمی عمیق و حالتی شكوه آمیز است كه درملودی های آن متجلی می شود.
 نكته ای كه لازم به یادآوری است آن است كه موسیقی های لری، لكی و بختیاری را می توانیم از گروه معیّن موسیقی لری به حساب آوریم كه با شباهت های كمابیش نزدیك، به گونه ای یكسان در مناطق زاگرس به حیات خویش ادامه می دهند. باید توجه داشت كه بختیاری هابیش از لرهای لرستان ولك ها موسیقی خود را از تأثیر پذیری حفظ كرده اند.
سازهای لرستان
   كمانچه: اصلی ترین و معمول ترین ساز لرستان كمانچه است. كمانچة لری بر عكس كمانچة آذربایجان حجمی كوچك دارد. كاسة كمانچة لری، كوچك و معمولاً پشت آن باز است. برخلاف كمانچه های سنتی كه چهار سیم دارند، بر روی كمانچة لری سه سیم بسته می شود. در بین مردم لرستان كمانچه سازی كاملاً شناخته شده است و نوازندگان این ساز در این سامان بسیار توانایند.
   دو زلّه: دوزله، یا دونای كه دركردستان نیز معمول است، در لرستان نیز وجود دارد. اغلب عشایر و روستانشینان از دوزله یا دونای در اجرای نغمات خود بهره می گیرند.
 تُمبك: تمبك، از شناخته شده ترین سازهای ضربی در همراهی ملودی های لری است. تمبك دراغلب نقاط لرستان كاربرد دارد به گونه ای كه تمبك با سایر سازهای لری مانند اعضای جدایی ناپذیرند.
 دایره: دایره، از سازهای ضربی معمول در لرستان است. این ساز هم به تنهایی و هم در هم آوایی با ساز و خصوصاً در اجرای ملودی های رقص به كار می رود.
نی: از سازهایی است كه به اشكال و اندازه های مختلف در نواحی لرستان ساخته و نواخته می شود.
دهل و سرنا: دهل و سرنا، از سازهای بسیار متداول در بین عشایر و روستاییان لرستان است. دهل و سرنا در اجرای رقص های بومی نقش مؤثری دارند، ضمن آن كه به عنوان سازهای خبر دهنده از دیربازدراین منطقه از سرزمین ما به كار می رفته اند. دهل و سرنا در لرستان در مراسم عزاداری نیز به كار می رود.
در بیان غم های عمومی مانند عزاداری امام حسین (ع) و در همراهی دسته های عزاداری دهل و سرنا را به كار می برند. از طرفی هر گاه جوانی ناكام از دست برود، دهل و سرنا، به عنوان شناخته شده ترین سازهای لری در بیان غم ها و بازگو كردن آلام غمزدگان نقش دارد. آهنگ های سحری « چمری» و « پاكتلی» لری از معروف ترین نواهای موسیقی لرستان هستند كه با دهل و سرنا اجرا می شوند در میان مردم لر، نوازندگان، توانمندی در اجرای دهل و سرنا وجود دارند كه از معروف ترین آنها مرحوم محمد مرادی معروف به« شاه میرزا» را می توان نام برد. نوارهای باقی مانده از این نوازنده نشانة تبحر و توانمندی فوق العادة او رادرنواختن سرناست.